Lịch sử trang sức Đại Việt thời Lý và Trần là một bức tranh văn hóa rực rỡ và đầy phức tạp. Nghiên cứu sâu về các hiện vật khảo cổ và thư tịch cổ giúp ta tái hiện rõ nét phong cách sống vương giả. Bài viết này tập trung phân tích chuyên sâu về trang sức thời lý, bao gồm các phụ kiện tóc, mũ, và trang phục đặc trưng của cả hai triều đại. Chúng tôi làm rõ những quy tắc tạo kiểu, chất liệu sử dụng, và sự khác biệt giữa các tầng lớp xã hội. Việc tìm hiểu này cung cấp cái nhìn toàn diện về nghệ thuật kim hoàn và thẩm mỹ thời Lý-Trần. Điều này giúp khẳng định vị thế văn hóa độc lập của Đại Việt. Kiểu tóc quý tộc, Mũ Quyển Vân, áo giao lĩnh, Minh Quang giáp, Trang sức thân thể là những yếu tố cốt lõi được làm sáng tỏ.
I. Giải Mã Phong Cách Thẩm Mỹ: Kiểu Tóc Và Trang Sức Tóc Thời Lý-Trần
Các kiểu tóc là tín hiệu nhận diện địa vị xã hội rõ ràng dưới triều Lý và Trần. Phân tích từ hiện vật gốm men và tượng Phật giúp ta thấy rõ sự cầu kỳ. Từ đó, ta nhận diện mối liên hệ mật thiết giữa trang sức tóc và đẳng cấp quý tộc.
Kiểu Tóc Nữ Giới: Phân Hóa Theo Địa Vị Xã Hội
Phụ nữ quý tộc ưa chuộng các kiểu búi tóc phức tạp, tốn nhiều công sức để tạo hình. Kiểu tóc đầu tiên là búi tròn cao trên đỉnh đầu. Đây là kiểu đặc trưng của hình tượng chim thần Ca Lăng Tần Già. Hình tượng này đi kèm chuỗi trang sức dày đặc. Nó biểu thị thân phận cao quý của người đội.
Văn bia Thiệu Long tự bi mô tả Đặng Ngũ Nương với hình ảnh “xung xung phượng kế” (冲冲鳳紒)[1]. Cụm từ “phượng kế” đặt ra hai giả thuyết chuyên môn. Thứ nhất, nó có thể chỉ là mĩ từ, giống như “kim thân” hay “long thể”. Thứ hai, từ “phượng kế” cũng có thể chỉ trang sức hình phượng gài trên búi tóc.
Một kiểu búi tóc quý tộc khác đòi hỏi sự cầu kỳ cao độ. Tóc được búi trên đỉnh đầu, uốn thành hình rẻ quạt. Hiện vật đầu tượng bằng gốm men thời Lý (ký hiệu LSb11881/GM-2640) minh chứng điều này. Búi tóc có khoảng trống ở giữa. Độ cao búi tóc bằng khoảng ½ đến 2/3 đầu.
Để duy trì độ cao và giữ nếp, người phụ nữ phải bôi sáp hoặc cao thơm. Trần Quang Đức trích Lĩnh ngoại đại đáp của Chu Khứ Phi nhà Tống. Văn bản này mô tả người Việt thời Lý “lấy cao thơm chuốt tóc như sơn”[2]. Lê Quý Đôn cũng chép trong Vân Đài loại ngữ về việc dùng nước hoa bưởi thoa đầu cho thơm mát[3].
Sự cầu kỳ này xác định kiểu tóc dành cho tầng lớp quý tộc. Tuy nhiên, thời Trần lại có xu hướng giản tiện. Trần Cương Trung ghi nhận phụ nữ An Nam không xoa dầu sáp. Họ “cắt tóc để lại 3 tấc tết ở trên đỉnh đầu”[4]. Sự thay đổi này có lẽ phù hợp với bối cảnh kháng chiến và đời sống thực tiễn.
Một kiểu tóc đơn giản hơn là tết tóc thành dải rồi quấn quanh đầu. Hiện vật cho thấy kiểu này cần mái tóc rất dài và dày. Đây là kiểu tóc nhanh gọn, có thể phổ biến hơn trong dân gian.
Chim thần Ca Lăng Tần Già và trang sức thời Lý Trần
Kiểu búi tóc đôi (hai bọc tròn hai bên đỉnh đầu) lại vắng bóng trong mỹ thuật truyền thống. Điều này khiến các nhà nghiên cứu mạnh dạn nghi ngờ về thân phận. Qua khảo sát tượng ở miền Bắc, kiểu tóc này chỉ thấy trên các tượng Phỗng. Tượng Phỗng đại diện cho sự hạ thấp hoặc kẻ thua cuộc. Do đó, kiểu tóc đôi có thể là nhận dạng của tầng lớp nô tỳ. Kiểu này thường kết hợp với tóc mái rủ trước trán. Kiểu búi tóc thấp trên đỉnh đầu, rẽ mái sang hai bên, cũng là một biến thể khác.
Trang Sức Tóc Và Búi Tóc Phức Hợp
Trang sức tóc thời Lý và Trần rất đa dạng, thể hiện kỹ thuật kim hoàn tinh xảo. Các dải hoa quấn quanh trán là phụ kiện phổ biến. Thông thường, một dải có 5 đến 6 bông hoa giống nhau về tạo hình. Cắm vào búi tóc có loại trang sức hình bán nguyệt chạm hoa lá đối xứng.
Từ “phượng kế” vẫn là giả thuyết chỉ trang sức hình phượng, nhưng hiện vật chưa được khảo sát cụ thể. Hai bên thái dương thường được kết bằng dải lụa. Những dải lụa này buông thõng xuống vai hoặc bắp tay.
Dấu vết trên những đầu tượng gốm men còn lại cho thấy trang sức hình bán nguyệt trên đỉnh đầu. Dù chất liệu chưa rõ, hình dáng của nó rất tinh xảo. Phía sau búi tóc cũng có dạng trang sức tương tự. Có loại rủ xuống tận gáy, có loại lưng chừng được gia thêm hai dải rủ.
Một dạng trang sức bọc búi tóc hình dáng như mũ Phù Dung cũng được dùng. Trang sức này gồm bốn cánh như cánh sen úp vào trong. Tổng thể trông như một búp sen thanh thoát[1]. Ngoài ra, có loại mũ tương tự mũ Ngũ Phật, Thất Phật ngày nay. Tuy nhiên, thay vì hình Phật, chúng được trang trí bằng các cánh hoa.
Trang phục và phụ kiện tóc nữ giới thời Lý Trần
II. Phân Tích Chuyên Sâu Về Trang Sức Thân Thể Lý-Trần
Trang sức thân thể là bằng chứng rõ ràng về sự giàu có và địa vị quý tộc. Thư tịch cổ đã liệt kê chi tiết các món trang sức này.
Văn bia Thiệu Long tự bi miêu tả trang sức của Đặng Ngũ Nương. Câu chép là: “Phụng kim xuyến nhi phó lục già, quang phi diệc dĩ; sức hương anh nhi huyền lưỡng chấn, mạt lị hà tai” [1]. Câu này đề cập đến bốn loại trang sức chính.
Thứ nhất là “kim xuyến” (奉金), tức là vòng vàng. Vòng này có thể là vòng cổ hoặc vòng tay. Thứ hai là “phó lục già” (副六珈). Cụm từ này ám chỉ sáu thứ trang sức cài trên đầu. Đó có thể là trâm hoặc dải anh lạc.
Thứ ba là “hương anh” (飭香), tức là ngọc thơm. Cuối cùng là “chấn” (瑱), khuyên tai. Khuyên tai khó tìm thấy trên các đầu tượng nữ giới. Tuy nhiên, chúng xuất hiện phổ biến trên tượng Garuda. Khuyên tai cũng hiếm hoi trên phù điêu vũ công chùa Hoa Long.
Kết luận, người phụ nữ tôn quý thời Lý-Trần thường búi tóc cao. Họ gài trâm hình phượng, tai đeo khuyên ngọc. Người đeo ngọc thơm, kết hợp vòng vàng. Phong cách này thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm linh và thẩm mỹ.
Các loại trang sức tóc và phụ kiện tinh xảo thời Lý Trần
III. Kiểu Tóc Nam Giới: Từ Triều Chính Đến Đời Thường
Nam giới thời Lý-Trần có nhiều kiểu tóc khác nhau, thể hiện tính ứng dụng cao. Kiểu búi tóc tròn cao trên đỉnh đầu là phổ biến nhất. Trần Quang Đức gọi đây là kiểu búi chuy kế. Ông cho rằng kiểu búi này thường ở phía sau đầu.
Tuy nhiên, khảo sát khảo cổ học cho thấy xu hướng lệch về phía trước trán. Kiểu tóc này phổ biến trong cung đình, quân đội và đời sống. Đại Việt sử ký toàn thư chép vua Lý Huệ Tông cắm cờ nhỏ vào búi tóc[2]. Búi tóc là một phần quan trọng của phục trang hàng ngày.
Một số hình vẽ còn cho thấy việc dùng khăn để bọc tóc. Quan lại đội mũ chữ đinh. Họ thêm miếng lụa màu tía xen biếc bọc tóc[3]. Người dân thường ở nhà để đầu trần. Họ chỉ đội khăn khi tiếp khách hoặc ra đường[4].
Hai kiểu búi tóc khác cũng tồn tại. Kiểu thứ nhất là búi tròn cao trên đỉnh đầu nhưng để thừa tóc 10cm. Kiểu thứ hai là buộc tóc đuôi ngựa, rủ đến gáy. Chiều dài tóc ước chừng 20-25cm.
Kiểu cắt tóc ngắn phổ biến hơn vào thời Trần. Nó xuất hiện trong giới quan lại và quý tộc. Vương hầu tóc dài đội mũ Triều Thiên. Người tóc ngắn thì đội mũ Bao[1]. Nữ giới cũng có thể cắt tóc ngắn. Đến thời thuộc Minh, chính sách cấm con trai, con gái cắt tóc đã được ban hành[2]. Dù có thư tịch ghi chép, vẫn chưa có hiện vật khảo cổ cụ thể về tóc ngắn nữ giới.
Kiểu tóc và trang phục nam giới thời Lý Trần
Hình vẽ trên thạp gốm hoa nâu và tượng tại lăng Trần Hiến Tông cho thấy tóc ngắn nam giới. Độ dài có chênh lệch nhưng không nhiều. Kiểu cạo trọc đầu cũng được Trần Quang Đức khảo cứu thư tịch. Tuy nhiên, hiện chưa tìm thấy tư liệu khảo cổ học thể hiện kiểu này.
Các kiểu tóc ngắn và búi tóc nam giới thời Trần
IV. Hệ Thống Mũ Đội Đầu Và Sự Phân Định Địa Vị
Hệ thống mũ đội đầu thời Lý-Trần rất phong phú, quy định chặt chẽ theo cấp bậc. Các loại mũ là biểu tượng quyền lực và địa vị.
Mũ Quyển Vân Và Thông Thiên
Mũ Quyển Vân, tên gọi khác là mũ Thông Thiên, dành cho vua nhà Trần. Mũ cao, chóp uốn cong ngả về phía sau, trông như áng mây cuộn lại[1].
Dù thiếu dấu vết trên hiện vật thời Trần, một ấm hoa nâu thời Lý lại cho bằng chứng quan trọng. Ấm thể hiện hình tượng chim thần Kinara đội loại mũ tương tự. Mũ màu đen, vành trang trí bằng hạt ngọc. Chính giữa đính trang sức hình lá đề.
Thân mũ có các viền trang trí màu trắng. Đây có thể là bạc hoặc hạt châu kết thành dải. Hai bên thái dương gắn miếng vải đen. Dây thao cùng màu và to bản. Chóp mũ uốn cong về phía sau. Giả thiết mũ Quyển Vân/Thông Thiên đã có từ thời Lý và được nhà Trần kế thừa là có cơ sở.
Mũ Quyển Vân thời Lý Trần với các chi tiết trang trí ngọc
Mũ Đinh Tự: Phụ Kiện Của Quan Lại
Mũ Đinh Tự là mũ dành cho quan lại văn võ. Hình vẽ trên gốm hoa nâu thể hiện mũ dạng ống màu sẫm. Mũ quây quanh trán, rủ xuống phía sau. Phía sau may thêm mảnh vải vuông che kín gáy.
Mô tả này khớp với ghi chép của sứ thần Trần Cương Trung. Ông miêu tả quan lại nhà Trần dùng dây sắt cài khăn. Khăn cao hai thước, gập xuống đến cổ. Trên đỉnh có cài đinh bằng sắt. Quan chức gia thêm mảnh vải vào đinh sắt này.
Trần Quang Đức lại cho rằng chữ Hạng (gáy) bị chép nhầm thành Đỉnh (chóp)[2]. Điều này phù hợp với thể hiện trên gốm hoa nâu. Phần vải được gắn vào gáy mũ, che kín gáy và một phần vai.
Năm 1300, vua Trần Anh Tông quy định kiểu mũ áo mới. Quan văn đội mũ chữ đinh màu đen. Điều này chứng tỏ quy chế mũ Đinh Tự đã có từ trước đó. Đến năm sau, quy định mở rộng. Các quan văn võ đều đội mũ chữ đinh[4].
Mũ Đinh Tự, biểu tượng quan lại thời Lý Trần
Mũ Chiến Binh: Đầu Hổ Và Đâu Mâu
Mũ Đâu Mâu (mụ Trụ) là mũ chiến đấu. Toàn thư ghi nhận Lê Đại Hành đã làm mũ đâu mâu ban cho sáu quân năm 1002[1]. Các tượng Thần tướng/Kim cương cho thấy hình dáng mũ nhất quán. Mũ hình bán cầu, chóp lồi lên để chụp búi tóc. Viền mũ chạm nổi hoa văn, phía sau gắn miếng vải/da che gáy.
Mũ Đầu Hổ là hiện vật hiếm hoi, thể hiện trên đầu ngói bò thời Trần. Chóp mũ điêu khắc hình đầu hổ dữ tợn. Giáp được xử lý thành hình vảy cá, che kín tai và gáy. Mũ này có thể dành cho tướng lĩnh hoặc đội quân Hổ Bôn, Hổ Dực. Trần Quang Đức dẫn Trung Quốc y quan phục sức đại từ điển về Hổ quan, mũ sắt thời Tùy Đường[1].
Mũ Đầu Hổ, trang sức của tướng lĩnh thời Lý-Trần
Mũ Đâu Mâu, mũ trụ của quân đội Đại Việt
V. Trang Phục Cơ Bản: Giao Lĩnh Và Viên Lĩnh
Trang phục thời Lý-Trần thể hiện sự bản địa hóa và thích nghi với khí hậu. Chúng bao gồm hai loại chính là áo giao lĩnh và áo viên lĩnh.
Áo Giao Lĩnh: Áo Tràng Vạt Truyền Thống
Áo giao lĩnh là loại áo vạt chéo, còn gọi là áo tràng vạt. Vua Trần Anh Tông mặc áo giao lĩnh hoàng la (帝服黄羅 交領衣) theo Toàn thư[1]. Đây là trang phục thông dụng, có lịch sử lâu đời tại Việt Nam.
Tượng Phật A di đà chùa Phật Tích (niên đại 1057) là hiện vật đầu tiên thể hiện trang phục giao lĩnh. Tượng Phật mặc hai lớp giao lĩnh chồng lên nhau. Độ cong võng của vạt áo lớn là đặc trưng giao lĩnh Việt. Sự võng lớn này giúp thích nghi với khí hậu nóng ẩm.
Tay áo thời Lý rất rộng, khoảng 50-60cm. Đến thời Trần, tay áo quan văn, võ quy định hẹp hơn, khoảng 30-40cm[2]. Tượng Phật A di đà chùa Ngô Xá cũng mặc lối trang phục này.
Áo giao lĩnh, trang phục phổ biến thời Lý Trần
Áo Viên Lĩnh: Từ Triều Đình Đến Sinh Hoạt
Áo viên lĩnh có cổ tròn, may từ 5-6 thân vải. Hình dáng tương tự áo Bối Tử thời Tống. Hình vẽ trên gốm hoa nâu mô tả nam giới mặc viên lĩnh dài quá gối. Áo không thắt đai, tay áo rộng, vạt dưới xòe ra. Bên dưới họ mặc quần.
Lê Tắc miêu tả vương hầu và thứ dân đều mặc áo cổ tròn. Họ mặc thường màu đen, quần bằng là trắng. Họ chuộng loại hài bằng da[1].
Trần Cương Trung ghi chép về trang phục người Việt. Họ mặc lụa thâm, áo hoa, quần mỏng, cổ áo tròn. Đàn bà cũng mặc áo thâm, nhưng viền cổ rộng bốn tấc bằng màu trắng[2].
Trang phục viên lĩnh cũng được dùng trong lao động. Bức vẽ thể hiện viên lĩnh chỉ dài hơn thắt lưng một chút. Người lao động thắt đai, mặc quần đùi ngắn tới gối. Điều này giúp họ gọn gàng khi hoạt động.
Tượng người bằng gốm men nâu thời Lý thể hiện kiểu trang phục phức tạp. Tượng mặc áo giao lĩnh lót trong, viên lĩnh mặc ngoài. Tay áo dài sát đất. Bên dưới thắt tế tất, quay thường, đi giày mũi sen. Viên lĩnh là trang phục linh hoạt, dùng cho cả triều đình và dân gian.
Áo viên lĩnh thời Lý, trang phục cổ tròn
Tượng Phật mặc hai lớp giao lĩnh thời Lý-Trần
VI. Binh Giáp Và Trang Phục Chiến Đấu: Minh Quang Giáp
Trang phục quân sự thể hiện rõ nét sức mạnh và ảnh hưởng văn hóa. Minh Quang giáp là ví dụ về sự kết hợp kỹ thuật quân sự và thẩm mỹ.
Đặc Điểm Và Kết Cấu Của Giáp
Minh Quang giáp đặc trưng bởi tấm hộ tâm hình tròn trước ngực. Giáp còn có miếng trang trí hình đầu hổ gắn hai bên vai. Các pho tượng Thần tướng/Kim cương đều thể hiện nhất quán loại quân phục này.
Giáp được gọi là Minh Quang (Ánh sáng Rực rỡ) vì tấm hộ tâm bằng sắt phản chiếu ánh sáng. Cấu tạo gồm áo choàng mặc trong khôi giáp, dài đến gối. Cổ áo tròn, có lót bông giữ ấm vào mùa đông[1].
Thư tịch cổ không ghi chép trực tiếp tên gọi này. Tuy nhiên, nó ghi nhận hoàng đế Đại Việt xin giáp phục nhà Tống. Năm 1009, Lê Long Đĩnh xin áo giáp mũ trụ trang sức bằng vàng[3]. Điều này cho thấy sự quan tâm đến giáp phục ngoại nhập.
Giáp Lễ Nghi Thời Lý
Các pho tượng Kim Cương thời Lý chịu ảnh hưởng lớn từ cấu trúc giáp Minh Quang. Tuy nhiên, chúng được trang trí dày đặc dải hoa và lụa. Điều này khiến nhà nghiên cứu nhận định. Đây có thể là giáp phục mặc trong dịp lễ nghi. Chúng không phải giáp phục thực chiến.
Do các tượng được gắn mới bằng xi măng, khó phỏng đoán về tấm bảo vệ cổ. Dù vậy, giáp Minh Quang vẫn là biểu tượng mạnh mẽ. Nó thể hiện sự tiếp thu và bản địa hóa tinh hoa quân sự khu vực.
Hình ảnh Minh Quang giáp trên tượng Kim Cương thời Lý
Phỏng dựng Minh Quang giáp thời Lý
VII. Giày Dép Và Phụ Kiện Chân: Thói Quen Và Quy Định
Người Việt có thói quen đi chân đất. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, họ vẫn đi giày da theo quy định. Vua Lý Thánh Tông định triều phục. Các quan chầu vua phải đi tất, đi hia và đội mũ phốc đầu[1]. Loại hia này hiện chưa khảo được.
Tranh Trúc Lâm đại sỹ xuất sơn đồ cho thấy vua và quan lại nhà Trần đi giày. Giày may từ bốn mảnh vải hoặc da ghép lại. Mũi giày hơi vếch và có màu sáng. Sách An Nam kỷ lược cảo (thế kỉ XVII) mô tả giày Việt. Giày làm từ bông vải hoặc lụa, đế da. Mũi giày cong như mũi thuyền. Giày có thể màu đen hoặc sáng màu, được thêu hoa[2].
Giày của vũ công, vũ nữ có mũi cong và nhọn hơn. Loại giày này chưa có tư liệu về chất liệu hay màu sắc. Sự khác biệt về kiểu giày cho thấy tính chuyên biệt của trang phục. Giày được thiết kế phù hợp với hoạt động cụ thể, từ triều chính đến nghệ thuật biểu diễn.
Các loại giày dép thời Lý Trần
VIII. Trang Phục Biểu Diễn: Kết Hợp Văn Hóa Đa Chiều
Trang phục biểu diễn thời Lý-Trần mang đậm màu sắc Phật giáo. Nó chịu ảnh hưởng lớn từ nghệ thuật thời Đường. Phổ biến là kiểu mình trần, quàng khăn vạt chéo, và mặc váy gấm.
Vũ Điệu Nghệ Thuật Và Trang Sức Đi Kèm
Phù điêu dàn vũ công trên thành bậc tháp Chương Sơn minh họa điều này. Đoàn vũ nữ có xiêm áo mềm mại. Họ búi tóc cao, đeo trang sức và quàng khăn vạt chéo. Họ mặc váy gấm, đi giày mũi sen, mình quàng phi bạch. Motif này tương đồng với phù điêu vũ nữ ở Quần Ngựa, Hà Nội.
Nguyễn Du Chi dẫn lời Tống Trung Tín cho rằng đây là vũ điệu Tribhanga. Điệu múa dành cho Bồ tát và tiên nữ. Nó thể hiện sức mạnh và sự ngưỡng vọng chân lý[1]. Tuy nhiên, đây cũng có thể là điệu Đạp ca vũ. Đây là vũ điệu dân gian thịnh hành từ thời Hán và lan truyền mạnh ở thời Đường.
Ảnh Hưởng Của Giá Chi Vũ
Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận Tĩnh Quốc Đại Vương Trần Quốc Khang múa điệu người Hồ (Hồ vũ)[3]. Hồ vũ là vũ đạo dân gian Tây Vực. Nó được truyền vào Trung Quốc rồi sang Việt Nam thời Đường.
Phong cách Hồ vũ phóng khoáng, vui vẻ. Nó rất hợp với tinh thần văn hóa thời Đường. Sự ảnh hưởng này là cơ sở phỏng đoán trang phục vũ công theo lối Hồ vũ. Cụ thể là điệu Giá chi vũ.
Phù điêu trên bệ đá chùa Hoa Long thời Trần mô tả hai vũ công. Họ đội mũ vành uốn cong, cổ đeo trang sức. Họ mình trần, thắt dải lụa, dưới mặc váy xếp nếp. Lối ăn mặc này khác biệt so với vũ công thời Lý.
Vũ công này đang múa điệu Giá chi vũ. Đây là một điệu Hồ vũ. Triều đình thường cho biểu diễn khi tiếp đãi sứ thần. Người biểu diễn mặc áo lụa dài tay chẽn. Lưng thắt dải lụa điều. Họ đi hài thêu, đội mũ uốn vành, đeo lục lạc[4]. Bài thơ của Trần Nhân Tông cũng nhắc đến “Giá chi vũ bãi, thí xuân sam”[5]. Điều này xác nhận việc sử dụng điệu múa này trong các nghi lễ tiếp sứ giả.
Trang phục biểu diễn và trang sức tinh xảo thời Lý Trần
IX. Kết Luận Về Giá Trị Văn Hóa Của Phục Sức Lý-Trần
Nghệ thuật phục sức thời Lý-Trần là sự kết hợp hoàn hảo giữa yếu tố bản địa và ảnh hưởng quốc tế. Sự phong phú của trang sức và phụ kiện phản ánh đời sống vật chất và tinh thần cao. Quy định nghiêm ngặt về mũ áo và trang sức cao cấp thể hiện rõ cơ cấu xã hội phân tầng.
Các hiện vật và thư tịch cổ cung cấp thông tin quý giá. Chúng làm rõ sự khác biệt giữa các tầng lớp. Kiểu tóc phượng kế của quý tộc nữ đối lập với tóc búi đôi của nô tỳ. Mũ Quyển Vân với trang sức lá đề tượng trưng cho vương quyền.
Sự kế thừa và phát triển từ Lý sang Trần tạo nên dòng chảy văn hóa liên tục. Từ áo giao lĩnh mềm mại thời Lý đến Minh Quang giáp thực dụng hơn thời Trần. Nghiên cứu trang sức thời lý giúp ta hiểu sâu sắc về bản sắc Đại Việt. Đây là nền tảng để Công Ty Tnhh Vàng Bạc Đá Quý Lạc Vinh (http://lacvinhjewelry.com/) khai thác, chế tác các sản phẩm mang giá trị lịch sử và thẩm mỹ cao.
Ngày chỉnh sửa nội dung 18/11/2025 by chuyên gia AKETA